چرا پسته دهان‌بسته و پوک می‌شود؟ ۳ اشتباه مرگبار در آبیاری مرداد ماه

چرا پسته دهان‌بسته و پوک می‌شود؟ ۳ اشتباه مرگبار در آبیاری مرداد ماه

وقتی زمان برداشت نزدیک می‌شود، یکی از ناراحت‌کننده‌ترین صحنه‌ها برای باغدار، باز کردن خوشه و دیدن تعداد زیادی پسته پوک یا دهان‌بسته است. خیلی‌ها در همان لحظه دنبال علت در زمان برداشت، تغذیه یا حتی گرده‌افشانی می‌گردند؛ در حالی که بخشی از سرنخ را باید در مدیریت آب ماه‌های قبل پیدا کرد. اگر برای شما هم سؤال شده که چرا پسته دهان‌بسته و پوک می‌شود؟، آبیاری مرداد یکی از مهم‌ترین موضوعاتی است که باید با دقت بررسی کنید. مرحله پر شدن مغز به آب کافی نیاز دارد و تنش آبی در این دوره می‌تواند کیفیت نهایی محصول را تحت تأثیر قرار دهد. منابع تخصصی پسته نیز روی اهمیت آب در مرحله پر شدن مغز تأکید دارند.

مرداد برای درخت پسته ماه حساسی محسوب می‌شود؛ زیرا هم دمای هوا بالا می‌رود و هم مصرف آب درخت افزایش پیدا می‌کند. در همین دوره، باغدار نباید فقط به خیس بودن سطح خاک نگاه کند. ممکن است چند سانتی‌متر بالای خاک رطوبت داشته باشد، اما ریشه‌های فعال در عمق بیشتری با کمبود آب روبه‌رو باشند. از طرف دیگر، آبیاری سنگین و بدون برنامه هم راه‌حل مناسبی نیست. هدف، حفظ رطوبت مورد نیاز ریشه و جلوگیری از نوسان شدید آب در محدوده ریشه است.

چرا پسته در مرداد هنوز به آب زیادی نیاز دارد؟

مغز پسته در تابستان همچنان رشد می‌کند و بخش مهمی از وزن نهایی مغز در همین مرحله شکل می‌گیرد. منابع دانشگاه کالیفرنیا مرداد را در ادامه مرحله پر شدن مغز و نزدیک شدن به مرحله شکاف پوسته قرار می‌دهند و برای این دوره مصرف قابل توجه آب را گزارش کرده‌اند. البته مقدار دقیق آب برای هر باغ به اقلیم، بافت خاک، سن درخت، تراکم کاشت، روش آبیاری و میزان تبخیر بستگی دارد و نمی‌توان یک عدد ثابت را برای تمام باغ‌ها نسخه کرد.

در باغی که آب کافی به ریشه نمی‌رسد، درخت بخشی از توان خود را برای مقابله با تنش مصرف می‌کند. اگر این وضعیت در مرحله پر شدن مغز ادامه پیدا کند، اندازه و کیفیت مغز نیز تحت تأثیر قرار می‌گیرد. پژوهش‌های فیزیولوژی پسته نشان داده‌اند که پوکی می‌تواند در مرحله رشد و پر شدن مغز رخ دهد و کمبود آب در این دوره حساسیت بیشتری نسبت به بعضی مراحل دیگر دارد.

به همین دلیل، آبیاری مرداد را نباید یک عملیات معمولی و تکراری در تقویم باغ دانست. باغدار باید وضعیت واقعی خاک و درخت را بسنجد و سپس فاصله و حجم آبیاری را با شرایط همان باغ هماهنگ کند.

سه اشتباه آبیاری مرداد که تعداد پسته‌های پوک را بالا می‌برد

بسیاری از باغداران مشکل را فقط در «کمبود آب» خلاصه می‌کنند، اما ماجرا پیچیده‌تر است. گاهی باغ آب دریافت می‌کند، ولی زمان‌بندی، حجم یا نحوه توزیع آب با نیاز درخت هماهنگ نیست. همین موضوع باعث می‌شود ریشه در یک دوره با خشکی و در دوره بعد با رطوبت بیش از حد روبه‌رو شود.

سه اشتباه زیر در مرداد اهمیت ویژه‌ای دارند:

• طولانی کردن بیش از حد فاصله بین دو آبیاری در روزهای گرم
• دادن آب زیاد در یک نوبت و سپس قطع طولانی آبیاری
• تصمیم‌گیری بر اساس رطوبت سطح خاک و بی‌توجهی به عمق ریشه

این اشتباه‌ها فقط روی پوکی اثر نمی‌گذارند. مدیریت نادرست آب می‌تواند روی وزن مغز، درصد خندانی، کیفیت پوست سبز و آمادگی محصول برای برداشت نیز اثر بگذارد. انجمن پسته ایران نیز تأکید کرده که کم‌آبیاری و فاصله‌های طولانی آبیاری در تابستان می‌توانند درصد پوکی را بالا ببرند.

اشتباه اول؛ قطع آب در مرداد به امید نزدیک شدن به برداشت

گاهی باغدار تصور می‌کند هرچه به برداشت نزدیک‌تر شود، باید آب را کمتر کند. این تصور در همه مراحل و همه باغ‌ها درست نیست. در مرداد، مغز همچنان به رشد خود ادامه می‌دهد و درخت برای عبور از گرمای تابستان به مدیریت صحیح آب نیاز دارد.

انجمن پسته ایران در تقویم تابستانه باغ‌های پسته، روی اهمیت آبیاری تیرماه و ادامه مدیریت آب در مرداد تأکید کرده است. این منبع همچنین اشاره می‌کند که در برخی ارقام زودرس، آبیاری کافی در مرداد می‌تواند به افزایش خندانی کمک کند.

پس اگر در مرداد آب را بدون توجه به شرایط خاک و مرحله رشد کاهش دهید، نباید انتظار داشته باشید که در شهریور ناگهان تمام آثار تنش از بین برود. بخشی از فرآیند پر شدن مغز در همان هفته‌هایی رخ می‌دهد که درخت به آب نیاز دارد.

برای باغدار، نکته مهم این است که «کاهش آب» را با «مدیریت آب» اشتباه نگیرد. مدیریت یعنی میزان مصرف را بر اساس نیاز واقعی درخت تنظیم کنید، نه اینکه صرفاً به دلیل نزدیک شدن به برداشت، آبیاری را قطع کنید.

اشتباه دوم؛ آبیاری سنگین بعد از یک دوره خشکی طولانی

اشتباه دیگری که در باغ‌های پسته دیده می‌شود، فاصله طولانی بین آبیاری‌ها و سپس جبران آن با یک نوبت بسیار سنگین است. این روش لزوماً ریشه را به شکل مطلوب تغذیه نمی‌کند؛ زیرا ظرفیت خاک، نفوذ آب، بافت زمین و عمق ریشه روی توزیع رطوبت اثر دارند.

اگر خاک سنگین باشد، حجم زیاد آب در یک نوبت ممکن است حرکت آب در عمق را کند کند. خاک‌های سبک نیز آب را سریع‌تر عبور می‌دهند و فاصله زیاد بین دو آبیاری می‌تواند تنش بیشتری ایجاد کند. بنابراین باغدار باید برنامه آب را با ویژگی خاک هماهنگ کند.

در یک برنامه اصولی، ریشه باید در محدوده مناسب رطوبت باقی بماند. نه خشکی شدید مطلوب است و نه غرقاب طولانی. انجمن پسته ایران نیز درباره اثر مدیریت آبیاری بر پوکی، خندانی، اندازه میوه و سایر ویژگی‌های محصول تأکید کرده است.

اشتباه سوم؛ نگاه کردن به سطح خاک و تصور سیراب بودن درخت

یکی از خطرناک‌ترین خطاها این است که باغدار با دست سطح خاک را لمس کند و چون خاک چند سانتی‌متر اول مرطوب است، آبیاری را عقب بیندازد. ریشه فعال درخت پسته فقط در سطح خاک قرار ندارد و ممکن است شرایط عمق ریشه با سطح کاملاً متفاوت باشد.

راهنمای مدیریت باغ پسته UC نیز توصیه می‌کند باغدار برای بررسی رطوبت عمقی، در صورت نداشتن تجهیزات سنجش رطوبت، خاک را در عمق مناسب بررسی کند. همان منبع هشدار می‌دهد که ظاهر مرطوب سطح زمین همیشه به معنی تأمین آب مورد نیاز ریشه نیست.

در باغ‌های بزرگ، استفاده از ابزارهای سنجش رطوبت خاک می‌تواند تصمیم‌گیری را دقیق‌تر کند. باغدار با چنین داده‌ای بهتر می‌فهمد که چه زمانی ریشه واقعاً به آب نیاز دارد و چه زمانی ظاهر خاک او را گمراه کرده است.

پسته دهان‌بسته دقیقاً به چه معناست؟

وقتی پوست استخوانی پسته در زمان رسیدگی شکاف مناسب پیدا نمی‌کند، باغدار محصول را به شکل دهان‌بسته می‌بیند. درصد خندانی یکی از شاخص‌های مهم کیفیت محصول پسته است و عوامل مختلفی روی آن اثر دارند.

مدیریت آبیاری یکی از این عوامل است، اما نباید تمام پسته‌های دهان‌بسته را فقط به آب نسبت داد. رقم، پایه، تغذیه، بار درخت، شرایط اقلیمی، زمان برداشت و وضعیت رشد مغز نیز نقش دارند. انجمن پسته ایران نیز در بررسی عوامل مؤثر بر خندانی، آبیاری، تغذیه بور، زمان برداشت و هرس را در کنار یکدیگر مطرح کرده است.

بنابراین اگر درصد دهان‌بسته باغ شما ناگهان افزایش پیدا کرد، ابتدا سوابق باغ را مرور کنید. ببینید در بهار و تابستان چه مقدار آب دریافت کرده، آیا دوره‌های تنش داشته و آیا در سال جاری بار درخت با سال‌های گذشته تفاوت داشته است.

چرا بعضی پسته‌ها پوک هستند ولی ظاهرشان کاملاً سالم است؟

پسته پوک همیشه با علامت ظاهری مشخص روی درخت شناخته نمی‌شود. گاهی پوست بیرونی کاملاً طبیعی به نظر می‌رسد، اما پس از باز کردن محصول، مغز کوچک یا کاملاً خالی دیده می‌شود.

پژوهش‌های فیزیولوژی پسته توضیح می‌دهند که پوکی می‌تواند در مرحله تشکیل میوه و همچنین در مرحله پر شدن مغز رخ دهد. در حالت دوم، جنین تشکیل شده اما رشد آن برای پر کردن پوسته ادامه پیدا نمی‌کند. پژوهشگران ظرفیت ذخیره کربوهیدرات درخت، بار محصول و شرایط رشد را از عوامل مرتبط با این پدیده دانسته‌اند.

همین نکته نشان می‌دهد که پاسخ سؤال چرا پسته دهان‌بسته و پوک می‌شود؟ همیشه یک کلمه نیست. باغدار باید زنجیره اتفاقات فصل را بررسی کند و فقط یک عملیات را مقصر نداند.

آبیاری مرداد چه ارتباطی با پر شدن مغز دارد؟

مغز در دوره تابستان مواد مورد نیاز خود را از جریان فتوسنتز و جذب آب و عناصر غذایی دریافت می‌کند. اگر درخت با تنش شدید روبه‌رو شود، روند رشد مغز نیز آسیب می‌بیند. منابع ترویجی پسته، تیر و مرداد را دوره‌های مهم رشد مغز معرفی می‌کنند و نسبت به کم‌آبی در این مرحله هشدار می‌دهند.

نکته مهم این است که برنامه آب را باید با وضعیت واقعی باغ تنظیم کرد. برای مثال، درختان مسن با تاج بزرگ نیاز متفاوتی نسبت به درختان جوان دارند. فاصله کاشت، نوع خاک و روش آبیاری نیز مقدار آب مورد نیاز را تغییر می‌دهند.

اگر آبیاری قطره‌ای دارید، دبی قطره‌چکان، تعداد قطره‌چکان‌ها و محل قرار گرفتن آن‌ها نسبت به ریشه اهمیت پیدا می‌کند. در سیستم‌های سطحی نیز یکنواختی توزیع آب اهمیت زیادی دارد.

جدول تشخیص سه خطای رایج آبیاری در مرداد

اشتباه	نشانه احتمالی در باغ	پیامد احتمالی	اقدام اصلاحی
فاصله طولانی بین آبیاری‌ها	افت شادابی و خشکی عمقی خاک	افزایش تنش و ضعف پر شدن مغز	بررسی رطوبت عمق ریشه و تنظیم فاصله
آبیاری سنگین پس از خشکی	روان‌آب یا ماندگاری رطوبت	توزیع نامناسب آب و فشار به ریشه	اصلاح حجم و دفعات آبیاری
تصمیم‌گیری با سطح خاک	سطح مرطوب ولی عمق خشک	ادامه تنش بدون تشخیص	بررسی عمق خاک یا استفاده از سنسور

این جدول یک چارچوب تشخیصی است و جای نسخه آبیاری اختصاصی را نمی‌گیرد. مقدار آب باید با اقلیم، خاک، سن درخت، تراکم باغ و روش آبیاری تنظیم شود.

آیا آبیاری زیاد هم می‌تواند مشکل‌ساز باشد؟

بله. مدیریت صحیح آب فقط به جلوگیری از خشکی محدود نمی‌شود. خاک اشباع و تهویه ضعیف نیز شرایط مناسبی برای فعالیت طبیعی ریشه فراهم نمی‌کند. به همین دلیل، باغدار نباید برای جبران کم‌آبی قبلی، آب بسیار زیادی در یک نوبت وارد خاک کند.

در خاک‌های سنگین، ماندگاری رطوبت بیشتر است و ریشه مدت طولانی‌تری در محیط کم‌اکسیژن قرار می‌گیرد. در چنین شرایطی، برنامه آبیاری باید با ظرفیت نفوذ خاک هماهنگ شود.

از سوی دیگر، کیفیت آب نیز اهمیت دارد. شوری بالا می‌تواند جذب آب را برای ریشه دشوار کند و باغدار را با وضعیتی روبه‌رو سازد که درخت ظاهراً آب دریافت می‌کند اما همچنان نشانه‌های تنش دارد. بنابراین بررسی کیفیت آب و خاک در باغ‌های پسته اهمیت زیادی دارد.

نقش تغذیه در جلوگیری از پوکی پسته چیست؟

آب به تنهایی مغز پسته را پر نمی‌کند. درخت برای رشد مغز به عناصر غذایی نیز نیاز دارد. انجمن پسته ایران اشاره کرده که بیشترین نیاز درخت به ازت با مرحله مغز بستن و پر شدن دانه همزمان است و برنامه تغذیه باید با زمان رشد هماهنگ شود.

بور نیز در کیفیت تشکیل و پر شدن دانه اهمیت دارد. یک منبع دانشگاهی ارتباط سطح پایین بور در نمونه برگ مرداد با افزایش درصد پسته‌های پوک را گزارش کرده است. البته این نتیجه به معنی مصرف خودسرانه بور نیست؛ زیرا مقدار زیاد بعضی عناصر نیز می‌تواند به درخت آسیب بزند.

پس اگر باغی درصد پوکی بالایی دارد، فقط حجم آب را بررسی نکنید. سابقه کوددهی، آزمایش خاک و برگ، وضعیت بار درخت و کیفیت آب را نیز کنار هم قرار دهید.

آیا پایه و رقم نهال روی عملکرد آینده باغ اثر دارند؟

بله، انتخاب مواد گیاهی مناسب از همان ابتدای احداث باغ اهمیت دارد. اگر باغدار قصد توسعه باغ پسته دارد، انتخاب رقم باید بر اساس اقلیم، نیاز سرمایی، زمان گلدهی، هدف تولید و سازگاری با پایه انجام شود. خرید نهال بدون شناخت این عوامل ممکن است در سال‌های بعد هزینه اصلاح باغ را بالا ببرد.

برای باغ‌هایی که اقلیم منطقه با زمان گلدهی ارقام مختلف حساسیت دارد، نهال پسته دیرگل می‌تواند در چارچوب برنامه انتخاب رقم مورد توجه قرار گیرد. البته دیرگل بودن به تنهایی دلیل کافی برای انتخاب نیست و باید شرایط واقعی منطقه نیز بررسی شود.

در زمان فروش نهال نیز اطلاعات رقم و پایه باید برای باغدار روشن باشد. نهال سالم زمانی ارزش واقعی خود را نشان می‌دهد که با زمین، اقلیم و هدف باغ هماهنگ باشد.

چرا انتخاب نهال مناسب فقط به اندازه نهال محدود نمی‌شود؟

نهال بزرگ‌تر همیشه بهترین گزینه نیست. سلامت ریشه، تعادل ریشه و اندام هوایی، کیفیت پیوند در ارقام پیوندی و سازگاری پایه با شرایط زمین اهمیت بیشتری دارند.

باغدار هنگام خرید نهال باید مشخصات واقعی محصول را دریافت کند و درباره پایه، رقم، سن و شرایط نگهداری سؤال بپرسد. ظاهر پررشد نهال نباید تنها معیار تصمیم باشد.

در برخی سیستم‌های کشت، ویژگی‌هایی مانند فرم رشد و مدیریت تاج نیز اهمیت پیدا می‌کنند. برای همین، نهال پسته پاکوتاه باید با تراکم کشت و روش تربیت درخت هماهنگ باشد؛ انتخاب یک پسوند تجاری بدون توجه به مشخصات واقعی رقم، تصمیم فنی محسوب نمی‌شود.

نهالستان معتبر چه اطلاعاتی درباره نهال ارائه می‌کند؟

شروع یک باغ موفق فقط به آبیاری مرداد مربوط نیست. تصمیم‌های درست از زمان انتخاب نهال آغاز می‌شوند. یک نهالستان حرفه‌ای باید درباره رقم، پایه، وضعیت سلامت و شرایط نگهداری نهال اطلاعات روشن ارائه دهد تا باغدار بتواند انتخاب خود را با نیاز زمین تطبیق دهد.

در باغ‌های تجاری، کیفیت مواد اولیه اهمیت زیادی دارد. اگر نهال از ابتدا شرایط مناسبی نداشته باشد، باغدار در سال‌های بعد با هزینه‌های بیشتری برای جایگزینی یا اصلاح روبه‌رو خواهد شد.

به همین دلیل، تولید نهال باید از انتخاب پایه و مواد گیاهی سالم تا مراقبت و آماده‌سازی برای انتقال به باغ، مسیر مشخصی داشته باشد. هرچه اطلاعات نهال شفاف‌تر باشد، تصمیم باغدار نیز دقیق‌تر خواهد بود.

قیمت نهال چه ارتباطی با هزینه‌های آینده باغ دارد؟

قیمت نهال فقط بخشی از هزینه احداث باغ است. انتخاب نهال ارزان بدون توجه به کیفیت ممکن است در آینده هزینه بیشتری برای جایگزینی، مراقبت و اصلاح ایجاد کند. در مقابل، قیمت بالاتر نیز زمانی منطقی است که تفاوت آن با ویژگی‌های واقعی نهال توضیح داده شود.

باغدار باید رقم، پایه، سلامت، سن، شرایط ریشه و سازگاری نهال با اقلیم را کنار قیمت قرار دهد. مقایسه صرفاً بر اساس عدد روی فاکتور، اطلاعات کافی برای تصمیم‌گیری فراهم نمی‌کند.

برای باغ‌های با هدف بازارهای خاص، ویژگی رقم نیز اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. نهال پسته صادراتی فقط زمانی ارزش تجاری دارد که رقم، کیفیت محصول، شرایط اقلیمی و بازار هدف با هم هماهنگ باشند.

چگونه در مرداد بفهمیم مشکل آب در باغ جدی شده است؟

درخت همیشه با یک علامت واضح اعلام نمی‌کند که ریشه با کمبود آب روبه‌روست. کاهش شادابی، تغییر وضعیت برگ، افت رشد سرشاخه و تغییر شرایط خاک می‌توانند زنگ هشدار باشند، اما برای تصمیم دقیق‌تر باید وضعیت رطوبت ریشه را بررسی کرد.

یک روش ساده، بررسی خاک در چند نقطه مختلف باغ است. باغدار نباید فقط نزدیک یک درخت را بررسی کند؛ زیرا تفاوت بافت خاک یا توزیع آب می‌تواند شرایط دو قسمت باغ را کاملاً متفاوت کند.

اگر باغ ابزار سنجش رطوبت دارد، داده‌ها را در چند روز متوالی ثبت کنید. مقایسه روند رطوبت با دمای هوا و وضعیت درخت، تصویر دقیق‌تری از نیاز آبی به شما می‌دهد.

آبیاری قبل از برداشت را هم با عجله قطع نکنید

یکی از سوءبرداشت‌های رایج این است که باغدار هرچه زودتر آب را قطع کند، محصول بهتر می‌رسد. در حالی که مرحله پایانی رشد پسته نیز نیاز به مدیریت دقیق دارد. منابع تخصصی تأکید می‌کنند که آبیاری اواخر فصل و زمان آخرین نوبت آب باید با مرحله رسیدگی، رقم و زمان برداشت هماهنگ شود.

در عین حال، افزایش بیش از حد رطوبت نزدیک برداشت نیز می‌تواند مشکلات دیگری ایجاد کند. UC IPM برای دوره پیش از برداشت، مدیریت رطوبت خاک را در کنار آماده‌سازی باغ و پایش آفات توصیه می‌کند.

پس نسخه ساده «آب را قطع کن» یا «آب را زیاد کن» برای همه باغ‌ها کاربرد ندارد. زمان برداشت، رقم، وضعیت خاک و شرایط آب‌وهوایی باید در تصمیم نهایی کنار هم قرار بگیرند.

پاسخ نهایی به سؤال چرا پسته دهان‌بسته و پوک می‌شود؟

اگر بخواهیم تمام بحث را در یک تصویر ساده جمع کنیم، پوکی و دهان‌بسته ماندن پسته معمولاً نتیجه یک عامل منفرد نیست. بار زیاد، وضعیت تغذیه، گرده‌افشانی و تشکیل جنین، شرایط پایه و رقم، تنش آبی و مدیریت دوره پر شدن مغز می‌توانند در کنار یکدیگر روی نتیجه نهایی اثر بگذارند.

آبیاری مرداد در این میان اهمیت زیادی دارد؛ زیرا درخت در این دوره همچنان به آب نیاز دارد و مغز پسته هنوز مسیر رشد خود را کامل نکرده است. منابع تخصصی نیز کمبود آب در مرحله پر شدن مغز را با کاهش کیفیت پر شدن دانه مرتبط دانسته‌اند.

بنابراین اگر امسال درصد پوکی یا دهان‌بسته باغ شما بالا رفته است، قبل از تغییر عجولانه برنامه آبیاری، سوابق باغ را بررسی کنید. زمان‌های آبیاری، حجم تقریبی آب، دمای هوا، وضعیت خاک، تغذیه و مقدار بار درخت را کنار هم قرار دهید تا علت اصلی را بهتر پیدا کنید.

مشاوره تخصصی برای انتخاب و خرید نهال

برای دریافت خدمات مشاوره‌ای درباره خرید نهال اصلاح شده و نهال‌های شناسنامه‌دار، آشنایی با روش صحیح کاشت و انتخاب رقم مناسب اهمیت زیادی دارد. کارشناسان نهالستان گردو پیوندی کرج می‌توانند با توجه به شرایط اقلیمی منطقه، میزان سرمای زمستان، زمان گلدهی، نوع خاک، فضای کشت و هدف شما از احداث باغ، برای انتخاب نهال مناسب راهنمایی لازم را ارائه دهند.

نهالستان گردو پیوندی کرج علاوه بر تخصص در تولید گردو، ارقام مختلف نهال میوه را نیز با هدف تأمین نیاز باغداران و علاقه‌مندان به کشت انواع نهال میوه عرضه می‌کند. برای انتخاب بین ارقام مختلف، توجه به اقلیم، کیفیت نهال، زمان کاشت و هدف باغ اهمیت دارد. دریافت مشاوره پیش از سفارش می‌تواند مسیر انتخاب نهال و شروع کاشت را برای باغدار روشن‌تر کند.

جمع‌بندی

اگر هنوز از خود می‌پرسید چرا پسته دهان‌بسته و پوک می‌شود؟، آبیاری مرداد را حتماً در فهرست عوامل اصلی بررسی قرار دهید؛ اما تمام مشکل را به آب نسبت ندهید. تنش آبی، فاصله نامناسب آبیاری، حجم نامتناسب آب، تغذیه، بار درخت، شرایط رقم و وضعیت رشد مغز همگی می‌توانند در نتیجه نهایی نقش داشته باشند. پژوهش‌های تخصصی نیز نشان می‌دهند که مرحله پر شدن مغز به مدیریت دقیق آب حساس است.

 

شناسنامه مقاله :
نویسنده : مهندس نیلوفر محمدی ، کارشناس ارشد باغبانی
نوشته شده توسط : دکتر سارا تهرانی
بازبینی علمی : تیم مرکز تخصصی نهالستان گردو پیوندی کرج / gerdo.org
اخرین به روزرسانی : 1405/06/26