نیاز سرمایی نهال گردو؛ چرا بعضی ارقام در دزفول و شیراز بیدار نمی‌شوند؟

نیاز سرمایی نهال گردو؛ چرا بعضی ارقام در دزفول و شیراز بیدار نمی‌شوند؟

اگر یک نهال گردو در زمستان گرمای زیادی ببیند و سرمای کافی دریافت نکند، ممکن است در بهار آن‌طور که انتظار دارید جوانه نزند. گاهی جوانه‌ها دیر باز می‌شوند، بعضی شاخه‌ها زودتر از بقیه بیدار می‌شوند و درخت رشد یکنواختی نشان نمی‌دهد. این موضوع فقط به «سردسیر یا گرمسیر بودن» منطقه مربوط نیست؛ نیاز سرمایی درخت گردو، نیاز گرمایی پس از رفع خواب، رقم و شرایط واقعی باغ هم در زمان شروع رشد نقش دارند.

این مسئله برای مناطقی مانند دزفول و شیراز اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ زیرا زمستان نسبتاً گرم می‌تواند مقدار سرمای دریافت‌شده درخت را کاهش دهد. پژوهش روی چند رقم گردوی ایرانی و خارجی نیز تفاوت نیاز سرمایی ارقام را نشان داده است؛ برای نمونه، در یک مطالعه، نیاز سرمایی رقم شِبین حدود ۷۰۰ ساعت، در چندلر و فرنور حدود ۱۰۰۰ ساعت و در فرانکوت حدود ۱۱۰۰ ساعت گزارش شد. این اعداد مربوط به همان روش آزمایشی هستند و نباید بدون توجه به روش محاسبه، اقلیم و شرایط باغ به‌عنوان یک عدد ثابت برای همه مناطق استفاده شوند.

نیاز سرمایی نهال گردو دقیقاً چیست؟

درخت گردو در پاییز با کاهش دما وارد مرحله خواب می‌شود. در این دوره، جوانه‌ها برای شروع رشد به ترکیبی از شرایط دمایی نیاز دارند. بخشی از این فرایند به دریافت سرمای زمستانه مربوط است و پس از برطرف شدن نیاز سرمایی، تجمع گرمای مناسب به شروع رشد کمک می‌کند.

بنابراین نمی‌توان گفت:

«هرچه زمستان سردتر باشد، نهال گردو حتماً بهتر رشد می‌کند.»

موضوع پیچیده‌تر از این است. رقم گردو باید سرمای مورد نیاز خود را دریافت کند و سپس شرایط دمایی مناسبی برای خروج از خواب داشته باشد.

درختان گردو معمولاً به سرمای زمستانه قابل توجهی نیاز دارند. برای گردو در منابع ترویجی UC IPM محدوده‌ای حدود ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ ساعت زیر ۴۵ درجه فارنهایت، یعنی حدود ۷/۲ درجه سانتی‌گراد، به‌عنوان نیاز سرمایی عمومی ذکر شده است؛ با این حال، نیاز واقعی بین ارقام و روش‌های محاسبه تفاوت دارد.

مطالب مرتبط:خطر عقیم ماندن پایه بذری در گردو

چرا یک عدد ثابت برای همه نهال‌های گردو نداریم؟

چون پژوهشگران می‌توانند نیاز سرمایی را با مدل‌ها و معیارهای مختلف اندازه‌گیری کنند. علاوه بر آن، ژنتیک رقم، وضعیت درخت، محل باغ و نوسان دمای زمستان روی رفتار جوانه اثر می‌گذارد.

به همین دلیل، اگر فروشنده فقط بگوید:

«این رقم ۱۰۰۰ ساعت سرما می‌خواهد»

هنوز اطلاعات کافی برای انتخاب نهال ندارید.

باید بپرسید این عدد با چه روش محاسباتی، برای کدام رقم و در چه شرایطی به دست آمده است.

وقتی سرمای زمستان کافی نباشد، چه اتفاقی برای جوانه گردو می‌افتد؟

کمبود سرمای زمستانی می‌تواند الگوی طبیعی باز شدن جوانه‌ها را مختل کند. در گزارش‌های دانشگاه کالیفرنیا درباره گردو، کمبود سرمای زمستانی با تأخیر در باز شدن جوانه‌ها، طولانی شدن دوره جوانه‌زنی و باز نشدن بخشی از جوانه‌ها ارتباط داشته است.

این وضعیت در باغ می‌تواند خودش را با چند نشانه نشان دهد:

• بخشی از جوانه‌ها زودتر از قسمت‌های دیگر باز می‌شوند.
• شروع رشد بهاری یکنواخت نیست.
• برخی شاخه‌ها مدت بیشتری در حالت خواب باقی می‌مانند.
• زمان گل‌دهی و برگ‌دهی از الگوی مورد انتظار فاصله می‌گیرد.
• درخت ممکن است در آغاز فصل رشد، رشد نامتوازن داشته باشد.

البته مشاهده دیر باز شدن جوانه به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که مشکل از کمبود سرماست. آسیب سرمایی، وضعیت تغذیه، تنش آبی، بیماری، سلامت ریشه و حتی شرایط خرداقلیمی باغ نیز می‌توانند روی شروع رشد اثر بگذارند.

چرا دزفول و شیراز می‌توانند برای بعضی ارقام گردو چالش‌برانگیز باشند؟

در مناطق گرم‌تری مانند دزفول و شیراز، بررسی سرمای واقعی زمستان اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ زیرا نیاز سرمایی ارقام گردو یکسان نیست و برخی ارقام برای خروج مناسب از خواب به سرمای بیشتری نیاز دارند. پژوهش‌های انجام‌شده روی گردو نیز تفاوت قابل‌توجهی در نیاز سرمایی ژنوتیپ‌ها و ارقام مختلف نشان داده‌اند.

بنابراین نمی‌توان صرفاً بر اساس عنوان «گرمسیر» یا «سردسیر» درباره مناسب بودن یک رقم تصمیم گرفت. بهتر است دمای زمستان، مدت دریافت سرما، زمان گرم شدن هوا در اواخر زمستان و رفتار همان رقم در اقلیم‌های مشابه بررسی شود. مطالعه‌ای درباره مناسب‌بودن مناطق ایران برای کشت گردو نیز نیاز سرمایی، دمای زمستان و سایر عوامل اقلیمی را هم‌زمان در ارزیابی مناطق در نظر گرفته است.

به همین دلیل، برای انتخاب نهال در منطقه گرم نباید فقط میانگین دمای سالانه را نگاه کرد. رفتار دمایی زمستان و زمان افزایش دما در اواخر زمستان و اوایل بهار اهمیت زیادی دارد.

آیا چندلر و فرنور در هر منطقه‌ای یکسان رفتار می‌کنند؟

خیر. رقم فقط یک نام روی نهال نیست؛ هر رقم مجموعه‌ای از ویژگی‌های فیزیولوژیک دارد که می‌تواند زمان خواب، بیدار شدن جوانه و واکنش آن به شرایط اقلیمی را تغییر دهد.

در یک مطالعه آزمایشگاهی روی تعدادی از رقم های، گردو شِبین، گردو چندلر،  گردو فرنور، گردو فرانکوت و چند رقم دیگر نیاز سرمایی متفاوتی نشان دادند. در همان مطالعه، چندلر و فرنور در گروه نیاز سرمایی متوسط تا بالا قرار گرفتند، اما این نتیجه را نباید به شکل یک نسخه عمومی برای تمام باغ‌ها تفسیر کرد.

رقم	نیاز سرمایی گزارش‌شده در مطالعه	نکته تفسیری
شِبین	حدود ۷۰۰ ساعت	در همان آزمایش، کمترین نیاز سرمایی بین ارقام بررسی‌شده
چندلر	حدود ۱۰۰۰ ساعت	نیاز سرمایی متوسط تا بالا در همان آزمایش
فرنور	حدود ۱۰۰۰ ساعت	نیاز سرمایی متوسط تا بالا در همان آزمایش
فرانکوت	حدود ۱۱۰۰ ساعت	نیاز سرمایی بالاتر در همان آزمایش
ماراژ ۱۸	حدود ۱۱۰۰ ساعت	نیاز سرمایی بالا در همان آزمایش

توجه: نیاز سرمایی گردو بین ارقام مختلف یکسان نیست و مقدار گزارش‌شده می‌تواند با توجه به رقم، روش محاسبه و شرایط آزمایش متفاوت باشد. بنابراین برای انتخاب رقم در یک منطقه مشخص، نباید تنها به یک عدد ثابت برای ساعات سرما تکیه کرد.

پس چرا بعضی نهال‌ها در بهار دیرتر بیدار می‌شوند؟

دیر بیدار شدن جوانه الزاماً نشانه ضعف نهال نیست.

گاهی این ویژگی بخشی از رفتار طبیعی رقم است. حتی از نظر مدیریت باغ، زمان باز شدن جوانه اهمیت زیادی دارد؛ زیرا جوانه‌ای که دیرتر باز شود ممکن است در برخی مناطق از بخشی از سرمای دیررس بهاره دور بماند.

اما اگر تأخیر بیش از حد باشد یا باز شدن جوانه‌ها به‌شدت نامنظم شود، باید مجموعه‌ای از عوامل را بررسی کرد.

۵ عامل مهمی که باید کنار نیاز سرمایی بررسی کنید

۱. رقم

ژنتیک رقم روی نیاز سرمایی و زمان شروع رشد اثر دارد.

۲. دمای واقعی زمستان

میانگین سالانه برای تشخیص نیاز سرمایی کافی نیست.

۳. گرمای اواخر زمستان

بعد از رفع خواب، تجمع گرما روی زمان باز شدن جوانه اثر می‌گذارد.

۴. سلامت ریشه

ریشه ضعیف یا آسیب‌دیده نمی‌تواند رشد بهاره مطلوبی ایجاد کند، حتی اگر نیاز سرمایی درخت تأمین شده باشد.

۵. آب و تغذیه

تنش آبی یا تغذیه نامتعادل می‌تواند رشد بهاره را ضعیف یا نامنظم کند.

یک اشتباه مهم: انتخاب نهال فقط براساس نام رقم

فرض کنید باغدار در منطقه‌ای گرم تصمیم گرفته است درخت گردو بکارد و فروشنده یک رقم مشهور را پیشنهاد می‌کند.

اگر فقط بپرسد:

«این نهال چندلر است؟»

اطلاعات کافی به دست نمی‌آورد.

سؤال‌های دقیق‌تر این‌ها هستند:

«این رقم در منطقه مشابه من چه سابقه‌ای دارد؟»

«زمان بیدار شدن جوانه آن در این اقلیم چگونه است؟»

«نیاز سرمایی آن با چه روشی گزارش شده؟»

«تاریخ شروع رشد بهاره این رقم در مناطق گرم‌تر چطور است؟»

«آیا پایه و پیوندک از نظر سلامت و اصالت مشخص هستند؟»

این نوع پرسش‌ها کمک می‌کند انتخاب نهال از یک تصمیم صرفاً اسمی به یک تصمیم اقلیمی تبدیل شود.

آیا می‌توان نیاز سرمایی باغ را با دماسنج معمولی فهمید؟

برای یک برآورد ساده، ثبت دمای محیط می‌تواند اطلاعات مفیدی بدهد؛ اما محاسبه دقیق نیاز سرمایی موضوع تخصصی‌تری است.

مشکل اینجاست که همه ساعت‌های سرد دقیقاً ارزش یکسانی ندارند. در مدل‌های پیشرفته‌تر، اثر دما در بازه‌های مختلف می‌تواند با ضرایب متفاوت محاسبه شود.

به همین دلیل، عبارت «من چند روز دمای زیر ۷ درجه داشتم، پس نیاز سرمایی درخت تأمین شده است» همیشه نتیجه دقیقی نمی‌دهد.

برای تصمیم باغی بهتر است داده‌های دمایی منطقه، رقم موردنظر و روش محاسبه نیاز سرمایی را کنار هم قرار دهید.

اگر زمستان گرم باشد، درخت حتماً عقیم می‌شود؟

نه. استفاده از عبارت «عقیم شدن» برای همه شرایط دقیق نیست.

کمبود سرمای زمستانه می‌تواند باعث اختلال در خروج از خواب و نامنظمی رشد شود، اما شدت اثر به رقم، مقدار واقعی سرمای دریافت‌شده، شرایط بعد از زمستان و وضعیت خود درخت بستگی دارد.

در یک مطالعه درباره گردو، کمبود سرمای کافی با تأخیر و پراکندگی جوانه‌زنی ارتباط داشت و این وضعیت می‌توانست روی یکنواختی رشد و حتی برخی شاخص‌های تولید اثر بگذارد.

بنابراین بهتر است به جای یک حکم قطعی، بگوییم:

اقلیم گرم می‌تواند برای ارقامی با نیاز سرمایی بالا ریسک ایجاد کند و باید پیش از احداث باغ بررسی شود.

برای باغ گردو در منطقه گرم چه اطلاعاتی را قبل از خرید نهال جمع کنیم؟

اگر باغ شما در منطقه‌ای با زمستان ملایم قرار دارد، پیش از خرید نهال این اطلاعات را آماده کنید:

اطلاعات موردنیاز	چرا اهمیت دارد؟
حداقل دمای زمستان	برای ارزیابی سرمای قابل دریافت
مدت دوره سرد	نشان می‌دهد سرمای زمستان چقدر تداوم دارد
زمان گرم شدن هوا	برای بررسی مرحله پس از خواب
تاریخ معمول باز شدن جوانه	برای مقایسه با رقم
احتمال سرمای دیررس	برای بررسی خطر آسیب جوانه
رقم موردنظر	نیاز سرمایی بین ارقام متفاوت است
سابقه باغ‌های مشابه	یک شاهد عملی برای تصمیم‌گیری ایجاد می‌کند

این اطلاعات بسیار مفیدتر از آن است که فقط به گفته فروشنده درباره «سردسیری» یا «گرمسیر بودن» یک نهال اکتفا کنید.

نهال مناسب منطقه گرم چه ویژگی‌هایی باید داشته باشد؟

نمی‌توان برای همه مناطق گرم یک رقم واحد معرفی کرد.

منطقه گرم خودش یک تعریف بسیار گسترده است. یک باغ ممکن است زمستان نسبتاً ملایم ولی تابستان بسیار داغ داشته باشد؛ باغ دیگری زمستان سردتر و تابستان معتدل‌تری داشته باشد.

بنابراین انتخاب نهال باید بر اساس ترکیب این عوامل انجام شود:

اقلیم زمستان + سرمای قابل دریافت + گرمای بهاره + گرمای تابستان + آب + خاک + ویژگی رقم

همین موضوع نشان می‌دهد چرا نسخه‌ای که برای یک باغ در منطقه‌ای خاص جواب داده، لزوماً برای باغ دیگری در چند صد کیلومتر آن‌طرف‌تر مناسب نیست.

یک راه ساده برای تصمیم‌گیری قبل از خرید نهال

اگر قصد احداث باغ دارید، این مسیر را طی کنید:

مرحله اول؛ اقلیم را ثبت کنید

دمای زمستان و بهار منطقه را بررسی کنید و فقط به میانگین سالانه اکتفا نکنید.

مرحله دوم؛ رقم را مشخص کنید

نیاز سرمایی و زمان بیدار شدن جوانه رقم را بررسی کنید.

مرحله سوم؛ سابقه منطقه را ببینید

اگر باغ‌های موفقی با همان رقم در اقلیم مشابه وجود دارند، اطلاعات آنها ارزش زیادی دارد.

مرحله چهارم؛ سلامت نهال را بررسی کنید

ریشه، ساقه، محل پیوند، یکنواختی رشد و هویت رقم را کنترل کنید.

مرحله پنجم؛ تصمیم را فقط براساس قیمت نگیرید

ارزان‌تر بودن نهال زمانی ارزش دارد که رقم، پایه، سلامت و سازگاری اقلیمی آن مشخص باشد.

مشاوره تخصصی برای انتخاب و خرید نهال

برای دریافت خدمات مشاوره‌ای درباره خرید نهال گردو اصلاح شده و نهال‌های شناسنامه‌دار، همچنین آشنایی با روش صحیح کاشت گردو، انتخاب بذر سالم و مناسب و تشخیص نهال باکیفیت، اهمیت زیادی دارد. کارشناسان نهالستان گردو پیوندی کرج می‌توانند با توجه به شرایط اقلیمی منطقه، میزان سرمای زمستان، زمان گلدهی، نوع خاک، فضای کشت و هدف شما از احداث باغ، برای انتخاب بذر یا نهال مناسب راهنمایی لازم را ارائه دهند.

نهالستان گردو پیوندی کرج علاوه بر تخصص در تولید گردو، ارقام مختلف نهال میوه را نیز با هدف تأمین نیاز باغداران و علاقه‌مندان به کشت انواع درختان میوه عرضه می‌کند. برای انتخاب بذر مناسب جهت تولید پایه، یا انتخاب نهال پیوندی برای احداث باغ، توجه به اقلیم، کیفیت بذر یا نهال، زمان کاشت و هدف باغ اهمیت دارد. دریافت مشاوره پیش از کاشت یا سفارش می‌تواند مسیر انتخاب بذر و نهال مناسب را برای باغدار روشن‌تر کند.

جمع‌بندی

نیاز سرمایی نهال گردو یکی از عواملی است که هنگام انتخاب رقم برای مناطق گرم نباید نادیده گرفته شود. هر رقم رفتار یکسانی ندارد و پژوهش‌ها نیز تفاوت نیاز سرمایی میان ارقام گردو را نشان داده‌اند.

اگر زمستان منطقه نتواند شرایط مناسب برای رفع خواب را فراهم کند، ممکن است جوانه‌زنی با تأخیر یا بی‌نظمی همراه شود. با این حال، نمی‌توان هر دیر باز شدن جوانه را به کمبود سرما نسبت داد؛ وضعیت ریشه، آب، تغذیه، سلامت درخت و دمای بهاره نیز باید بررسی شوند.

برای همین، اگر قرار است در منطقه‌ای مانند دزفول یا شیراز باغ گردو احداث کنید، اول اقلیم را بررسی کنید و بعد رقم را انتخاب کنید. نام مشهور یک رقم به‌تنهایی تضمین نمی‌کند که همان رقم برای هر باغی مناسب باشد.

 

نویسنده اصلی: مهندس نیلوفر محمدی (کارشناس ارشد باغبانی)
توسعه محتوا: دکتر سارا تهرانی
بازبینی و تایید علمی: تیم مرکز تخصصی نهالستان گردو پیوندی کرج / gerdo.org
تاریخ آخرین بازبینی: 9 مهر 1405